Dân tộc Khmer – Địa Ốc Thông Thái

Trong bài viết này, những bạn hãy cùng Địa Ốc Thông Thái tìm hiểu và khám phá một cách cụ thể về dân tộc bản địa Khmer nhé. Các nội dung gồm có phong tục tập quán, hoạt động giải trí sản xuất, văn hóa truyền thống, phục trang, tổ chức triển khai hội đồng, tập tục cưới xin, sinh đẻ, ma chay của người Khmer .

Tổng quan về người Khmer

  • Tên gọi khác: Cur, Cul, Cu, Thổ, Việt gốc Miên, Khơ me Krôm.
  • Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khơ Me.
  • Dân số: 1.319.652 người (Tổng điều tra dân số 2019).
  • Cư trú: Sống tập trung tại các tỉnh Sóc Trăng, Vĩnh Long, Trà Vinh, Cần Thơ, Kiên Giang, An Giang.
  • Lịch sử: Trước thế kỉ XII người Khmer và văn hoá của họ giữ vai trò chủ thể ở vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Trang phục truyền thống dân tộc KhmerHình ảnh dân tộc Khmer trong trang phục truyền thống. Tác giả: Nguyễn Minh Ngọc.

Trang phục truyền thống cuội nguồn của dân tộc bản địa Khmer

Trang phục truyền thống có đậm chất ngầu ở lối mặc váy và phong thái phục trang gắn với tín giáo đạo Phật .

Trang phục nam

Thường nhật phái mạnh trung niên và người già thường mặc bộ bà ba đen, quấn khăn rằn trên đầu. Trong dịp lễ, tết họ mặc áo bà ba trắng, quần đen ( hoặc áo đen, quàng khăn quàng trắng chéo ngang hông vắt lên vai trái. Trong đám cưới chú rể thường mặt bộ “ xà rông ” ( hôl ) và áo ngắn bỏ ngoài màu đỏ. Ðây là loại áo xẻ ngực, cổ đứng cài cúc, quàng khăn trắng vắt qua vai trái và đeo thêm ‘ con dao cưới ’ ( kầm pách ) với ý nghĩa bảo vệ cô dâu. Thanh niên lúc bấy giờ khi ở nhà thường không mặc áo và quấn chiếc ‘ xà rông ’ kẻ sọc .

Trang phục nữ

Cách đây ba, bốn mươi năm phụ nữ Khmer Nam Bộ thường mặc ‘xăm pốt’ (váy). Ðó là loại váy bằng tơ tằm, hình ống (kín). Chiếc váy điển hình là loại xăm pốt chân khen, một loại váy hở, quấn quanh thân nhưng khác nhiều tộc người khác cũng có loại váy này là cách mang váy vào thân. Ðó là cách mang luồn giữa hai chân từ sau ra trước, rồi kéo lên dắt cạnh hông tạo thành như chiếc quần ngắn và rộng. Nếu cách tạo hình váy và một số mô tip hoa văn trên váy có thể có sự tiếp xúc với các tộc người khác thì cách mặc váy này có thể xem là đặc trưng độc đáo của Khơ Me Nam Bộ. Họ thường mặc váy trong những ngày lễ lớn, mỗi ngày mặc một màu khác nhau trong suốt tuần lễ đó. Ðó là loại xăm pốt pha muông.

Ngày nay những loại trên ít thấy, có khả chăng chỉ trên sân khấu truyền thống mà thôi. Người Khmer có kỹ thuật nhuộm vải đen tuyền bóng lâu phai từ quả mặc lưa để may phục trang. Thường nhật lúc bấy giờ người Khmer ảnh hưởng tác động văn hóa truyền thống Kinh qua phục trang. Trong lễ, Tết lại mặc loại áo dài giống người Chăm. Ngoài ra phụ nữ Khmer còn phổ cập loại khăn Krama dệt ô vuông màu xanh, đỏ trên nền trắng. Ngày cưới những cô dâu thường mặc chiếc xăm pốt hôl màu tím sẫm hay hồng cánh sen, áo dài tăm pông màu đỏ thẩm, quàng khăn chéo qua người, đội mũ pkel plac hay loại mũ tháp nhọn nhiều tầng bằng sắt kẽm kim loại hay giấy bồi .

Nhà của người Khmer

Người Khơ me vốn ở nhà sàn, nhưng nay nhà sàn chỉ còn lại rất ít ở dọc biên giới Việt – Campuchia và một số ít nhỏ trong những chùa phật giáo Khmer là nơi hội họp sư sãi và Fan Hâm mộ … Cách sắp xếp trên mặt phẳng hoạt động và sinh hoạt của nhà Khmer khá đơn thuần
Nay số đông người Khơ me ở nhà đất. Bộ khung nhà đất được làm khá chắc như đinh. Nhiều nơi làm theo kiểu vì kèo của nhà Việt cùng địa phương. Trong nhà được bài trí như sau : Nhà chia làm hai phần theo chiều ngang, một phần làm nơi ở, một phần dành cho bếp núc. Phần dành để ở lại chia thành hai phần theo chiều dọc : phần phía trước, ở giữa kê bàn và ghế tiếp khách, bên cạnh thường có tủ kính đựng những chiếc gối thêu vừa để trang trí vừa tiện dùng có khách. Sau bộ bàn và ghế tiếp khách là bàn thờ cúng Phật. Nữa sau, bên phải là buồng của vợ chồng chủ nhà. Về bên trái là phòng con gái .

Hoạt động sản xuất – kinh tế tài chính

Người Khmer là dân cư nông nghiệp dùng cày và trồng lúa nước. Trong bộ công cụ nông nghiệp khá triển khai xong và hiệu suất cao của họ, có những dụng cụ độc lạ thích ứng với điều kiện kèm theo địa lí sinh thái xanh Nam bộ như cái phảng thay cho cày chuyên dùng ở vùng đất phèn, mặn để phát cỏ, cù nèo ( Pok ) dùng để vơ cỏ. Cây nọc cấy ( Sơ chal ) dấu vết của chiếc gậy chọc lỗ rất lâu rồi, tạo ra lỗ để cắm cây lúa ở những chân ruộng nước nhưng đất cứng, và cái vòn gặt ( Kần điêu ) dùng để cắt lúa .
Người Khmer có nghề đánh cá, dệt, chiếu, đan lát, dệt vải, làm đường thốt nốt và làm gốm. Kĩ thuật gốm đơn thuần, công cụ chính là hòn kê ( K’leng ), bàn dập ( Chơ ), chưa dùng bàn xoay, không có lò nung cố định và thắt chặt, gốm mộc, không màu, với độ nung thấp. Sản phẩm gốm đa phần là đồ gia cụ, tiêu biểu vượt trội nhất là nhà bếp ( Cà ràng ) và nồi ( Cà om ) rất được người Việt, người Hoa ở đồng bằng sông Cửu Long ưa dùng .

Phương tiện luân chuyển

Thường sử dụng xe bò ( cộ ), xe lôi bánh gỗ, hoặc bánh hơi, đi lại trên đường hay những chân ruộng khô, luân chuyển nông sản trong mùa thu hoạch .
Sống trong thiên nhiên và môi trường chằng chịt kênh, rạch, ghe, thuyền của người Khmer có rất nhiều loại : xuồng ba lá, ghe tam bản, thuyền ” tắc rán ” hoặc thuyền “ đuôi tôm ” chạy máy. Ðặc biệt nhất là chiếc ghe Ngo ( Tuộc mua ) dài 30 m, làm bằng gỗ sao, có từ 30-40 tay chèo, mũi và hai bên thành thuyền có vẽ hình ó biển, voi, sư tử, sóng nước. Ghe Ngo chỉ sử dụng trong dịp lễ chào mặt trăng OK-ang Bok ( tháng 10 âm lịch ), còn ngày thường họ gửi trong chùa, được dân cư trong những “ Phum ”, “ Sóc ” coi như vật thiêng .

Quan hệ xã hội

Gia đình nhỏ một vợ một chồng, ở riêng và là đơn vị chức năng kinh tế tài chính độc lập, có nơi 3-4 thế hệ sống chung trong một nhà. Xã hội Khmer vẫn còn sống sót nhiều tàn dư mẫu hệ .
Người Khmer có rất nhiều họ khác nhau. Những họ do triều Nguyễn trước kia đặt ra như : Danh, Kiên, Kim, Sơn, Thạch. Những họ tiếp thu từ người Việt và người Hoa như : Trần, Nguyễn, Dương, Trương, Mã, Lý … Lại có những họ thuần tuý Khmer như U, Khan, Khum. Tình trạng ngoại tình, đa thê, li hôn hoặc loạn luân giữa những người có huyết thống trực hệ, ít xẩy ra hoặc tuyệt đối nghiêm cấm .

Văn hóa nghệ thuật và thẩm mỹ

Người Khmer có cả một kho tàng đa dạng chủng loại về truyện cổ như thần thoại cổ xưa, thần thoại cổ xưa, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười, có một nền sân khấu truyền thống cuội nguồn như Dù kê, Dì kê, một nền âm nhạc vừa có nguồn gốc ấn Ðộ, vừa có nguồn gốc Ðông Nam á. Nghệ thuật và kiến trúc chùa tháp được coi là di sản rực rỡ nhất của văn hoá Khmer. Trong những ngôi chùa Khmer của Phật giáo tiểu thừa ( Thérévada ), ngoài tượng Ðức Phật Thích Ca được tôn thờ duy nhất, chiếm vị trí TT khu chính điện, vẫn sống sót một mạng lưới hệ thống nhiều mẫu mã linh thần, linh thú – những dấu vết tàn dư còn lại của Bà la môn giáo và tín ngưỡng dân gian .
Từ lâu và lúc bấy giờ, chùa Khmer là tụ điểm hoạt động và sinh hoạt văn hóa – xã hội của đồng bào. Trong mỗi chùa có nhiều sư ( gọi là những ông lục ) và do sư cả đứng đầu. Thanh niên người Khmer trước khi trưởng thành thường đến chùa tu học để trau dồi đức hạnh và kỹ năng và kiến thức. Hiện nay ở Nam Bộ có trên 400 chùa Khmer. Nhà chùa thường dạy kinh nghiệm tay nghề sản xuất, dạy chữ Khmer .
Ðồng bào Khmer có lời nói và chữ viết riêng, nhưng cùng chung một nền văn hóa truyền thống, một lịch sử dân tộc bảo vệ và thiết kế xây dựng tổ quốc Việt Nam. Ðồng bào Khmer sống xen kẽ với đồng bào Kinh, Hoa trong những phum, sóc, ấp. _x000D_Ðồng bào Khmer Nam Bộ có nhiều phong tục tập quán và có nền văn hóa truyền thống thẩm mỹ và nghệ thuật rất độc lạ. Những chùa lớn thường có đội trống, kèn, đàn, có đội ghe ngo … Hàng năm người Khmer có nhiều ngày hội, ngày tết dân tộc bản địa .
Ðồng bào Khmer có những ngày lễ lớn là Chôn Chơ nam thơ mây ( năm mới ), lễ Phật đản, lễ Ðôn ta ( xá tội vong nhân ), Oóc bom boóc ( cúng trăng ) .

Văn hóa ẩm thực – món ăn tiêu biểu vượt trội

Người Khmer trồng hơn 150 giống lúa tẻ và nếp khác nhau, họ thường ăn cơm tẻ và cơm nếp. Thức ăn hằng ngày có tôm, cá nhỏ, ếch, nhái, rau, củ. Họ chế biến rất nhiều loại mắm : mắm ơn Pứ làm bằng tôm tép, mắm Pơ inh làm bằng cá sặc, nhưng nổi tiếng nhất là mắm B’hóc làm bằng cá lóc, những sọc, cá trê, tôm tép, mắm pơ inh làm bằng cá sặc, nhưng nổi tiếng nhất là mắm B’hóc làm bằng cá lóc, cá sọc, cá trê, tôm tép trộn với thính và muối. Gia vị ưa thích nhất là vị chua ( từ quả me hay mè ) và cay ( hạt tiêu, tỏi, sả, ca ri … ) .

Phong tục cưới hỏi của người Khmer

Hôn nhân thường do cha mẹ xếp đặt, có sự thoả thuận của con cái. Cưới xin trải qua 3 bước: làm mối, dạm hỏi và lễ cưới, được tổ chức ở bên nhà gái. Sau đó, người con trai phải ở bên nhà vợ một thời gian. Trải qua ít năm hoặc khi có con, họ ra ở riêng, nhưng vẫn cư trú bên ngoại.

Phong tục tang ma của người Khmer

Tục hoả thiêu đã có từ lâu. Sau khi thiêu, tro được giữ trong tháp “ Pì chét đẩy ”, xây cạnh ngôi chính điện trong chùa .

Phong tục thờ cúng của người Khmer

Thờ Phật, tổ tiên và thực hành thực tế những nghi lễ nông nghiệp như cúng thần ruộng ( neak tà xiê ), gọi hồn lúa ( ok ang leok ), thần mặt trăng ( ok ang bok ) .

Phong tục ngày tết

Có 2 lễ lớn trong năm .
Tết Chuôn chnam Thmây tổ chức triển khai từ ngày 1 đến ngày 3 đầu tháng Chét ( theo Phật lịch ) vào khoảng chừng tháng 4 dương lịch .
Lễ chào mặt trăng ( ok ang bok ) tổ chức triển khai vào rằm tháng 10 âm lịch, trong lễ này có đua thuyền Ngo giữa những phum – sóc .




Chữ viết và học tập của người Khmer

Con trai khi lớn đều được cha mẹ gửi vào chùa làm sư từ 3 đến 5 năm. Họ được học kinh Phật, học chữ Khmer ở những trường chùa. Chỉ sau nghĩa vụ và trách nhiệm tu hành, họ mới được phép hoàn tục và mới có quyền được lập mái ấm gia đình .

5/5 – ( 2 bầu chọn )

Mời Bạn Đánh Giá